28 май куни «Kloop» нашрининг оператори Александр Александров ва собиқ ходими Жоомарт Дуулатов 48 соатга қамоққа олинди. Нашр журналистлари Айдай Эркебаева, Зиягул Болот қизи ва собиқ ходими Зара Садиғалиева сўроқдан чиқди. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ҳозирча ҳеч қандай шарҳ бергани йўқ.
Журналистлар билан бирга Миллий Ҳавфсизлик Давлат қўмитасининг Бишкек шаҳар бошқармасига етказилган яна икки шахс ҳам сўроқдан чиққани хабар қилинди. Улар махсус хизмат биносидан чиқиб кетаётган пайтдаги видеони «Kloop» Telegram-каналида эълон қилди.
Адвокат Бақит Автандилнинг маълум қилишича, Александр Александров ва Жоомарт Дуулатов 48 соатга қамоққа олинган. Улар МҲДҚнинг Бишкек шаҳар бошқармасидаги вақтинча сақлаш ҳибсхонасига олиб кетилган.
“48 соат ичида уларнинг қамоқда қолиши бўйича қарор чиқарилади. Ушбу қамоққа олишни ноқонуний деб ҳисоблаймиз. Журналистлар оммавий тартибсизликларга чақирганликда гумонланмоқда”, дейди адвокат.
МҲДҚ журналистлар уйларида тинтув ўтказилгани, сўроққа чақирилгани ва икки фуқаронинг қамоққа олингани ҳақида ҳозирча расмий изоҳ бергани йўқ.
Чоршанба куни кечқурун адвокат Автандил бир неча соат МҲДҚ биносига кира олмай турган. Фақат соат 22:00 ларда унга ичкарига киришга рухсат берилган. У ерда журналистларнинг яқинлари ва ҳамкасблари ҳам йиғилган.
Уй тинтилиши, ноутбук ва телефон мусодара қилинди.
28 май куни эрталаб «Kloop» нашрининг Ўшдаги мухбир Зиягул Болот қизи уйи тинтилиб, ўзи ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан сўроққа олиб кетилган. Бу ҳақда нашрнинг бош муҳаррири Анна Капушенко “Азаттиққа” маълум қилди ҳамда ўзининг Facebook саҳифасида батафсил ёзиб чиқди:
“Бугун эрталаб Kloop журналисти Зиягул Болот қизнинг Ўшдаги уйида тинтув ўтказилиб, у сўроққа олиб кетилди. Ҳукумат Қирғизистонда сўз эркинлиги бор, деб айтса-да, журналистларга босим ва таъқиблар бунга зид ҳолатни кўрсатмоқда. Давлат бизнинг солиқларимизни аҳоли ҳаётини яхшилашга эмас, балки журналистлар ва фуқароларга босим ўтказишга сарфламоқда”.
Журналистнинг яқинлари ҳам буни тасдиқлаб, Зиягул МҲДҚнинг Ўш шаҳар ва вилоят бўлинмасига олиб кетилганини маълум қилишди. Уйдаги тинтувдан сўнг унинг ноутбуги ва телефони олиб кетилган.
25 ёшли Зиягул Ўш давлат университетининг журналистика факультетида таҳсил олган. Аввалроқ «T-Media» телеканалида ишлаган, сўнгги вақтларда Kloop’нинг Ўшдаги мухбир сифатида фаолият юритиб келаётган эди.
Унинг онаси Нурипа «Азаттиқ»га қисқача маълумот берди:
“Биринчи МҲДҚдан деган одамлар қизим эмас, эримни излаб юрганини эшитгандик. Қизимга “ишинг яхши кетяптими?” десам, “ҳа, ҳаммаси жойида” деганди. Кейин икки кун олдин келиним туғди, мен Бишкекқа келгандим. Бугун эрталаб қўшнилар қўнғироқ қилиб, уйингизни МҲДҚ тинтув қиляпти, дейишди. Соат 9:00 да киришган экан. Уйда фақат икки қизим бор эди. Қизимнинг телефонларини ўчиртиришган, уйнинг барча жойини тинтиган. Ноутбук, телефон, ҳужжатларни олиб кетишган”.
Бироздан кейин «Kloop» яна бир хабарни эълон қилди. Унда нашрнинг Бишкекдаги ходимлари ҳам қамоққа олинаётгани айтилади. Тушга яқин нашрнинг оператори Александр Александров уйи тинтилиб, сўроққа олиб кетилган. Сабаблари тушунтирилмаган.
28 ёшли Александров бир неча йилдан бери «Kloop»да видео оператор ва фото мухбир бўлиб ишлаган, ҳамда ёш журналистларга дарс бериб келган.
Шунингдек, журналист Айдай Эркебаева ва собиқ ходим Зара Садиғалиева ҳам МҲДҚга сўроққа олиб кетилди.
Суд «Kloop»ни ёпишга қарор қилди
Бишкекнинг Октябрь туман суди 2024 йилнинг 9 февралда «Kloop Media» жамоат фондини ёпиш тўғрисида қарор қабул қилган. Прокуратура нашр «амалдаги ҳокимият сиёсатини кескин танқид қилади ва давлат муассасалари обрўсига путур етказади», деб таъкидлаган.
Сайт ҳозирда Қирғизистонда блокланган.
Халқаро муносабатлар
Ўтган йилнинг йилнинг август ойида Қирғизистон Олий суд нашрни ёпиш бўйича якуний қарорни ўзгартирмасдан кучда қолдирган.
«Kloop»нинг асосчиларидан бири Ринат Тухватшин буни кутилган қарор деб баҳола, нашр ишини давом эттиришини маълум қилган.
“Битта қирғизистонлик ўқувчи бўлса ҳам, биз холис журналистик тадқиқотларни, холис янгиликларни ёритишда давом этамиз”.
Журналистларни ҳимоя қилиш бўйича халқаро ташкилотлар Қирғизистон суди қарорини қоралаб, «мамлакат тарихидаги қора доғ» деб баҳолаган.
“Халқаро мукофотларга сазовор бўлган, журналистик суриштирувлар олиб борган Kloop нашрининг мажбурий ёпилиши узоқ йиллардан бери Марказий Осиёда эркин оммавий ахборот воситаларининг маркази ҳисобланган Қирғизистоннинг бугунги тарихидаги қора доғдир”, деган ташкилотнинг Европа ва Марказий Осиё бўйича координатори Гулноза Саид.
У Қирғизистон ҳукуматини эркин журналистларга нисбатан “репрессив йўл”дан қайтишга ва Kloop ҳамда бошқа оммавий ахборот воситаларининг эркин фаолият юритишига имкон яратишга чақирган.
Ринат Тухватшин ўтган йилнинг октябрь ойида президент Садир Жапаровга мурожаат қилиб, нашрнинг ёпилишига оид фикрига жавоб берган. У Kloop нашри Жапаров мухолифатда бўлган пайтда унинг фаолиятини ёритиб келганини эслатиб, энди эса нашр суднинг асоссиз қарори билан ёпилганини билдирган.
Тухватшин Қирғизистонда сўз эркинлигига босим кучайганини айтган ва ўзи асос солган медиа ҳозир ҳам президентнинг фаолиятини холис ёритишда давом этаётганини таъкидлаб, сиёсий вазият ўзгариб, “қайта таъқибга учрасангиз, уни ҳам холис ёритамиз”, деган.
Президент Садир Жапаров эса “Кабар” сайтига берган интервьюсида, «Kloop»нинг ёпилиши сўз эркинлигига таъсир қилмаслигини айтган:
“Биз 30 йилдан бери анархияни демократия, миш-мишларни сўз эркинлиги деб алмаштириб юрдик. Энди эса жамият ана шу касалликлардан соғайиб бормоқда. Бизда сўз эркинлиги бўлган ва бўлаверади. Фақат ҳақиқатни ҳақиқатдек айтса, ким бўлмасин, ҳаммани қўллаб-қувватлаймиз. Анархия, миш-миш, ёлғон маълумот тарқатиш – бу сўз эркинлиги эмас. Суриштирувлар бир ёқлама, кимнидир туҳмат қилиш мақсадида олиб борилгандан кейин, сайт ёпилса керак-да. Судлар ҳам бефарқ қарор қабул қилмаса керак. Кўп бор ўзингиз ҳам кўргансиз, бир ёқлама ёритилган, ёлғон материаллар тарқатилганини”, деган эди Жапаров.
Президент Жапаров “холис суриштирувлар олиб борганларни қўллаб-қувватлаймиз” деб қўшимча қилган.
Kloop Media: Журналистлар мактаби, фаол ёшлар
Kloop 2008-йилдан бери фаолият юритиб келмоқда. Нашр бир қатор шов-шувли тергов мақолалари учун халқаро мукофотларга сазовор бўлган. Медиа ёш журналистларни ўқитадиган ва улар илк тажрибага эга бўладиган мактаб сифатида ҳам маълум.
Kloop нашрининг рус тилидаги сайти 2023-йил 12-сентябридан бошлаб Қирғизистонда тўсиб қўйилган. Бу “Сиёсатчи Равшан Жўнбеков қамоқда қийноққа учради” деб ёзилган мақола билан боғлиқ. Махсус хизмат бу материал “ҳақиқатга мос келмайди ва МХДҚнинг обрўсига доғ туширади” деб Маданият вазирлигига мурожаат қилган.
Вазирлик 2023-йил ноябр ойида шу мақолага асосан “фейк хабарлар тўғрисидаги” қонунга таянган ҳолда Kloop нашрининг қирғиз тилидаги ky.kloop.asia доменида жойлашган сайтини тўсган.
Kloop ўзи эса суд қарорларига рози эмаслигини билдириб келмоқда.
